Anti-demolition to ruch promujący sprzeciw przeciwko wyburzeniom budynków. To idea społeczna, urbanistyczna, ekologiczna promująca zachowanie starych budynków często z nadaniem im nowych funkcji lub przeznaczenia. Jego zwolennicy twierdza iż wyburzanie budynków, zwłaszcza tych budowanych z założonym długim cyklem eksploatacji – to jak marnowanie żywności czy nierecyklingowanie plastiku – bezsensowne i obciążające dla środowiska. W naszym cyklu przedstawimy opis idei, a także stanowisko praktyków rynku budowlanego wobec tej idei i jej plusów, efektywności i ograniczeń
I. Skala i charakter ruchu anti-demolition w Europie
Dla zobrazowania skali i charakteru tego ruchu w Europie wskazujemy kilka inicjatywy:
HouseEurope! Power to Renovation — Europejska Inicjatywa Obywatelska, zainicjowana przez Olafa Grawerta i Arno Brandlhubera, architektów i wykładowców na ETH Zurich. Uruchomili oni inicjatywę obywatelską, której celem jest wprowadzenie nowych przepisów UE ułatwiających renowację oraz transformację istniejących budynków, a także pozwalające na jak najbardziej ekonomiczne jej prowadzenie. Inicjatorzy porównują wyburzanie do praktyk przestarzałych i drastycznych w swoim anty ekologicznym wymiarze (jak marnowanie żywności czy użycie nierecyklingowanego plastiku jednorazowego). Ruch oparł swoje postulaty na czterech filarach „prawa do ponownego użycia”: (1) ulgach podatkowych za ponowne wykorzystanie materiałów, (2) kryteriach oceny opartych na potencjale budynku, (3) uwzględnianiu śladu węglowego wbudowanego w systemach podatkowych oraz (4) subsydiach dla renowacji.
Demolition Atlas Europe (CORRECTIV + Solomon, 2025) — jest to projekt dziennikarski dokumentujący masową skalę wyburzeń w Europie. Autorzy ubolewają, iż praktyki te pozostają praktycznie nieuregulowane. Celem jest powstanie ogólnoeuropejskiej bazy danych, do której obywatele lub instytucje wprowadzać będą mogli obiekty zagrożone rozbiórką lub już zburzone. Jak wskazują autorzy na terenie UE znika mniej więcej jeden budynek na minutę, a Komisja Europejska przyznaje, że nie prowadzi centralnego rejestru rozbiórek. Większość państw członkowskich UE nie ma krajowych baz danych w tym zakresie, a jedynym wyjątkiem jest Grecja, gdzie pozwolenia na rozbiórkę są publikowane na platformie Diavgeia i [UZUPEŁNIĆ I ROZSZERZYĆ]. Autorzy projektu postulują aby model ten implementować w całej Europie.
Deutsche Umwelthilfe opublikowała opinię prawną wskazującą jednak, że na przykład dla Niemiec powszechny obowiązek uzyskania pozwolenia na rozbiórkę z analizą wpływu klimatycznego byłby co prawda prawnie dopuszczalny – a jednak trudny do wdrożenia. (tez nie dogrzebałam się do źródła)
Nowy Europejski Bauhaus — inicjatywa została zapoczątkowana w 2020 roku, a jej celem jest wspieranie przedsiębiorstw, innowatorów i społeczności w przeprowadzaniu inkluzywnej, zrównoważonej i ukierunkowanej na jakość transformacji dzielnic oraz sektorów przemysłu. Inicjatywa realizowana jest poprzez 1) zwiększenie cyrkularności, zrównoważonego charakteru oraz innowacyjności środowiska zbudowanego; 2) wzmacnianie pozycji obywateli poprzez procesy partycypacyjne w celu budowania demokratycznych, inkluzywnych i odpornych społeczności lokalnych; 3) wykorzystanie transformacyjnego potencjału edukacji, sztuki i kultury w celu pobudzania kreatywności i innowacyjności na rzecz przemian na poziomie lokalnym.
Z perspektywy ruchu anti-demolition szczególne znaczenie ma pierwszy z tych celów. W ramach New European Bauhaus coraz częściej akcentuje się działanie na rzecz efektywniejszego wykorzystania już istniejących zasobów budowlanych. Przykładem jest wdrożenie nowego narzędzia finansowania pn. „The New European Bauhaus Facility” będącego inicjatywą Komisji Europejskiej, uruchomioną w ramach programu Horizon Europe, która ma wspierać rozwój i skalowanie innowacyjnych rozwiązań, aby przekształcić dzielnice w miejsca zrównoważone, inkluzywne i estetyczne. Celem programu NEB Facility jest rewitalizacja dzielnic poprzez projektowanie na rzecz zrównoważonego rozwoju i integracji. Fundusz NEB jest wieloletnim narzędziem finansowania na lata 2025–2027 i koncentruje się na trzech głównych tematach badań i innowacji: (1) Łączenie zielonej transformacji, włączenia społecznego i lokalnej demokracji; (2) Podejścia cyrkularne i regeneracyjne do środowiska zabudowanego, (3) Innowacyjne finansowanie i nowe modele biznesowe na rzecz transformacji dzielnic.
Innym przykładem działań realizujących ww. założenia jest ogłoszony w ramach komponentu NEB Facility nabór projektów „Renowacja środowiska zbudowanego poprzez projektowanie z myślą o zdolności adaptacyjnej i demontażu” (Renovating the built environment through design for adaptability and disassembly), na który przeznaczono łącznie 12 mln euro. W ramach naboru jako oczekiwane rezultaty projektów wskazano przed wszystkim rozwój bardziej zrównoważonych i inkluzywnych metod renowacji istniejących budynków, przestrzeni wspólnych i infrastruktury, opartych na ich adaptowalności i możliwości demontażu. Zgłoszone projekty miały prowadzić do opracowania procesów i technik umożliwiających modułową adaptację oraz zmianę przeznaczenia istniejących obiektów, a także zapewnienia organom publicznym, inwestorom, właścicielom przedsięwzięć budowlanych, deweloperom, architektom, projektantom oraz przedstawicielom nauk społecznych i humanistycznych (SSH) dostępu do danych i dowodów dotyczących ekonomicznych, środowiskowych, społecznych, kulturowych, finansowych i regulacyjnych skutków procesów, metod lub technik renowacji opartych na projektowaniu z myślą o zdolności adaptacyjnej i demontażu, a także umożliwienia im zrozumienia uzasadnienia biznesowego dla stosowania takich rozwiązań w porównaniu z konwencjonalnymi metodami renowacji.
II. Legislacja europejska
W marcu 2026 Komisja Europejska wydała wytyczne dotyczące redukcji emisji CO2 dla budynków w całym cyklu życia (wprowadzając pojęcie „whole-life carbon”). W wytycznych podkreślono rolę walorów zastosowana wydłużonego życia budynków poprzez promowanie koncepcji anty-demolition instrumentami takimi jak (1) zalecenia lepszego wykorzystania istniejących budynków, (2) ograniczenie zbędnych rozbiórek (3) i w rezultacie zmniejszenie zapotrzebowania na nowe materiały.
Na szczególne uwzględnienie zasługują tu dwa akty – po pierwsze Dyrektywa (UE) 2024/1275 w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (EPBD), w której art. 7 wprowadzono obowiązek obliczania współczynnika globalnego ocieplenia w całym cyklu życia budynku (life-cycle GWP) dla nowych budynków, a po drugie Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2026/52 z 16 grudnia 2025 r., które weszło w życie 24 maja 2026 r., które wykonuje delegację z art. 7 ust. 3 EPBD i ustanawia wspólne unijne ramy/metodykę krajowego obliczania life-cycle GWP, żeby wyniki były porównywalne w całej UE.
EPBD wprowadziło obowiązek obliczania współczynnika globalnego ocieplenia w całym cyklu życia budynku (life-cycle GWP) nakreślając następujące terminy: od 1 stycznia 2028 r. – nowe budynki o powierzchni użytkowej powyżej 1 000 m², zaś od 1 stycznia 2030 r. – wszystkie nowe budynki. Wynik ma być ujawniany w świadectwie charakterystyki energetycznej.
Dodatkowo w zakresie budynków już istniejących art. 8 EPBD m. in. wskazuje na konieczność podjęcia przez Państwa Członkowskie niezbędnych środków celem zapewnienia, aby przy wykonywaniu ważniejszej renowacji budynków charakterystyka energetyczna tego budynku lub jego części poddawanej renowacji została poprawiona tak, aby spełniała minimalne wymagania dotyczące charakterystyki energetycznej określone zgodnie z art. 5, na ile jest to wykonalne pod względem technicznym, funkcjonalnym i ekonomicznym.
Zespół Forum Infrastruktury
Przy współpracy z Kancelarią JBW